Στην Ελλάδα, ένας στους δύο 15χρονους φτάνει προς το τέλος του Λυκείου χωρίς να μπορεί να κάνει απλούς μαθηματικούς συλλογισμούς και πράξεις, ενώ περίπου τέσσερις στους δέκα δυσκολεύονται να κατανοήσουν απλά κείμενα και βασικά φυσικά φαινόμενα. Τα αποτελέσματα του PISA 2025, που ανακοίνωσε στις αρχές της εβδομάδας ο ΟΟΣΑ, είναι για ακόμη μία φορά απογοητευτικά για τη χώρα μας που βρίσκεται αρκετά χαμηλότερα από τους μέσους όρους του ΟΟΣΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πτώση είναι σε ορισμένους τομείς μικρότερη από εκείνη που καταγράφεται διεθνώς και αυτό επέτρεψε στην ελληνική κυβέρνηση να μιλήσει για κάποια σταθεροποίηση. Το ουσιαστικό πρόβλημα, όμως, δεν είναι αν η Ελλάδα πέφτει πιο αργά. Είναι ότι εξακολουθεί να βρίσκεται πολύ χαμηλά.
Στην υπόλοιπη Ευρώπη, πάντως, τα αποτελέσματα σήμαναν συναγερμό! Τα νέα στοιχεία του PISA αποκαλύπτουν μια ευρύτερη εκπαιδευτική υποχώρηση στον ανεπτυγμένο κόσμο, ένα φαινόμενο που οι μεγάλες ευρωπαϊκές και διεθνείς εφημερίδες αντιμετωπίζουν πλέον όχι ως συγκυριακή ζημιά της πανδημίας, αλλά ως βαθύτερη κρίση ανθρώπινου κεφαλαίου.
Ο βρετανικός Economist είναι ίσως ο πιο κατηγορηματικός. Η μεγάλη εικόνα, σημειώνει, είναι μια μακροχρόνια πτώση των επιδόσεων. Στις χώρες του ΟΟΣΑ που συμμετέχουν σταθερά στο PISA, οι βαθμολογίες κορυφώθηκαν περίπου το 2012 και έκτοτε υποχωρούν. Στην ανάγνωση και στα μαθηματικά, οι σημερινοί 15χρονοι εμφανίζουν επιδόσεις που πριν από μία δεκαετία αντιστοιχούσαν περίπου σε παιδιά ηλικίας 14 ετών. Με άλλα λόγια, έχει χαθεί περίπου ένα έτος μάθησης.
Τα στοιχεία που παραθέτει και η γαλλική εφημερίδα Le Figaro είναι αποκαλυπτικά. Μεταξύ 2022 και 2025 οι χώρες του ΟΟΣΑ έχασαν κατά μέσο όρο 14 μονάδες στην κατανόηση κειμένου και 9 στα μαθηματικά. Αν η σύγκριση γίνει με το 2015, η απώλεια φτάνει περίπου τις 28 μονάδες στην ανάγνωση και τις 22 στα μαθηματικά. Η Δανία έχασε 29 μονάδες στην κατανόηση κειμένου, η Ισπανία 23, η Σουηδία 21, η Γαλλία 18, η Φινλανδία 16 και η Γερμανία 15. Ακόμη και ασιατικά εκπαιδευτικά συστήματα με παραδοσιακά κορυφαίες επιδόσεις εμφανίζουν υποχώρηση. Η Le Figaro χρησιμοποιεί μάλιστα εξαιρετικά σκληρή γλώσσα για τη γαλλική περίπτωση. Σε κύριο άρθρο της περιγράφει μια «πανωλεθρία» του γαλλικού σχολείου και συνδέει την κρίση με τη σταδιακή υποχώρηση των απαιτήσεων, της αξιολόγησης, της προσπάθειας και του κύρους του εκπαιδευτικού. Η εφημερίδα βλέπει στο PISA όχι απλώς μια κακή κατάταξη, αλλά την επιβεβαίωση μιας μακροχρόνιας αποδυνάμωσης του σχολείου.
Αν όμως η γαλλική συζήτηση είναι έντονη, στη Γερμανία έχει επιστρέψει ο όρος «σοκ του PISA». Η Die Welt γράφει για «εκπαιδευτική κατάρρευση» και υπογραμμίζει ότι οι Γερμανοί μαθητές πέτυχαν τις χειρότερες επιδόσεις από τότε που ξεκίνησαν οι μετρήσεις. Περίπου το ένα τρίτο των 15χρονων δεν διαθέτει τις βασικές δεξιότητες που απαιτούνται στην ανάγνωση και στα μαθηματικά για να ανταποκριθεί με ασφάλεια στην επαγγελματική κατάρτιση, στην εργασία και στην καθημερινή ζωή. Περίπου ένας στους πέντε δεν διαθέτει επαρκείς βασικές δεξιότητες σε κανέναν από τους τρεις τομείς.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι μια παρατήρηση που καταγράφει η Die Welt από τους συντάκτες της έρευνας: η πραγματική είδηση δεν είναι απλώς η απώλεια βαθμών. Είναι ότι ολοένα περισσότεροι νέοι χάνουν την περιέργεια και την πεποίθηση ότι η μόρφωση αξίζει την προσπάθεια. Στην ανάγνωση, οι μαθητές κινούνται γρηγορότερα πάνω στο κείμενο, αλλά το κατανοούν λιγότερο. Διαβάζουν επιφανειακά, απαντούν γρήγορα και συχνά λανθασμένα.
Η Handelsblatt περιγράφει την ίδια εικόνα ως «νέο σοκ του PISA». Οι επιδόσεις των Γερμανών μαθητών είναι πλέον χειρότερες ακόμη και από εκείνες του 2000, όταν τα πρώτα αποτελέσματα είχαν προκαλέσει βαθιά πολιτική και κοινωνική αναστάτωση στη χώρα. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του ρεπορτάζ της Handelsblatt είναι ίσως η οικονομική διάσταση. Ο επικεφαλής του Κέντρου Οικονομικών της Εκπαίδευσης του ινστιτούτου Ifo, Ludger Wößmann, προειδοποιεί ότι οι βασικές δεξιότητες του πληθυσμού αποτελούν θεμελιώδη παράγοντα για την παραγωγικότητα, τα ατομικά εισοδήματα και τη συνολική οικονομική ανάπτυξη. Με άλλα λόγια, το PISA δεν είναι μια εκπαιδευτική στατιστική. Είναι προειδοποίηση για την ανταγωνιστικότητα των οικονομιών της επόμενης δεκαετίας.
Οι Financial Times εστιάζουν στη «ψηφιακή διάσπαση προσοχής». Οι βαθμολογίες στην ανάγνωση έχουν υποχωρήσει δραματικά στον ανεπτυγμένο κόσμο και ο ΟΟΣΑ βλέπει ισχυρή συσχέτιση με την παθητική κατανάλωση τεχνολογίας, τα social media και τη διαρκή έκθεση στις οθόνες. Οι νέοι διαβάζουν γρηγορότερα από το 2018, αλλά με μικρότερη ακρίβεια και βαθύτερη δυσκολία στην αξιολόγηση σύνθετων πληροφοριών.
Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει μία ακόμη διάσταση. Ο Andreas Schleicher του ΟΟΣΑ προειδοποιεί ότι όταν η AI κάνει μια εργασία εύκολη, μπορεί να βελτιώνει το παραγόμενο αποτέλεσμα χωρίς να βελτιώνει τη μάθηση. Η τεχνολογία μπορεί να γράψει την έκθεση, να λύσει το πρόβλημα ή να δώσει την απάντηση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο μαθητής απέκτησε τη γνώση ή την ικανότητα συλλογισμού.
Γιατί αντέχει η Βρετανία;
Υπάρχουν βεβαίως και εξαιρέσεις. Ο Economist ξεχωρίζει ιδιαίτερα τη Βρετανία, η οποία βρίσκεται πλέον στις πρώτες θέσεις και στα τρία εξεταζόμενα πεδία. Αποδίδει μέρος της ανθεκτικότητάς της στην επιστροφή σε περισσότερο απαιτητικά προγράμματα σπουδών, μεγαλύτερη έμφαση στις γνώσεις, αυστηρότερες εξετάσεις και λιγότερο πειραματισμό με αδοκίμαστες εκπαιδευτικές μεθόδους. Αντίθετα, η Φινλανδία, που στις αρχές του αιώνα είχε γίνει παγκόσμιο πρότυπο, καταγράφει μία από τις μεγαλύτερες μακροχρόνιες πτώσεις.
Τα σχολεία δεν παράγουν απλώς βαθμούς. Παράγουν το ανθρώπινο κεφάλαιο πάνω στο οποίο θα στηριχθούν οι οικονομίες σε δέκα ή είκοσι χρόνια. Και σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη θα αναλαμβάνει ολοένα περισσότερες απλές και επαναλαμβανόμενες εργασίες, εκείνες ακριβώς οι δεξιότητες που φαίνεται σήμερα να υποχωρούν (η ουσιαστική ανάγνωση, η συγκέντρωση, ο μαθηματικός συλλογισμός, η κριτική αξιολόγηση της πληροφορίας) θα αποκτούν μεγαλύτερη, όχι μικρότερη, αξία.
Γι’ αυτό και η τελευταία βαθμολογία PISA δεν είναι απλώς ένας έλεγχος προόδου των σημερινών μαθητών. Είναι ένας πρώιμος δείκτης για την παραγωγικότητα, τις ανισότητες, την κοινωνική κινητικότητα και την οικονομική ισχύ του πλανήτη του 2040. Και ο δείκτης αυτός, από την Αθήνα έως το Παρίσι και από το Βερολίνο έως το Ελσίνκι, δεν δείχνει προς τη σωστή κατεύθυνση.
