Με βάση τη νομοθεσία που ισχύει σήμερα, δεν προκύπτει ειδική και αυτοτελής εξουσιοδότηση των Δήμων να εγκαθιστούν και να λειτουργούν ένα τόσο εκτεταμένο σύστημα εναέριας επιτήρησης. Ο νόμος περιλαμβάνει τα drones στα συστήματα επιτήρησης, αλλά ως αρμόδιες αρχές κατονομάζει κυρίως την Ελληνική Αστυνομία, το Πυροσβεστικό και το Λιμενικό. Οι Δήμοι δεν περιλαμβάνονται σε αυτή την απαρίθμηση.
Έχει περάσει χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των τριών μηνών, από τότε που άνοιξε η συζήτηση για την επιτήρηση της Μεσαιωνικής Πόλης με drones, μέσω ιδιωτικής εταιρείας, μετά και τη σχετική απόφαση της δημοτικής αρχής Ρόδου, που προχώρησε κανονικά στην διαδικασία οριστικού αναδόχου του έργου παρά τις επιφυλάξεις και τα νομικά κενά που ο Real Voice ανέδειξε μέσα από τις συνεντεύξεις και τα ρεπορτάζ του. Εφόσον όλα όσα διατύπωσαν νομικοί, έπεσαν στο κενό και εφόσον ο υπεύθυνος για τη Μεσαιωνική Πόλη Σωτήρης Βαγιανός σύρθηκε κυριολεκτικά στην ομολογία ότι ο διαγωνισμός και η ανάθεση έγιναν χωρίς να έχει προηγηθεί η Εκτίμηση Αντικτύπου (δηλαδή των επιπτώσεων στην ιδιωτικότητα των πολιτών), παρά ένα “σχέδιό” της – και αυτό ακόμη εκ των υστέρων – αναπόφευκτα η υπόθεση οδηγείται στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων με αναφορά που κατέθεσαν οι νομικοί Τηλέμαχος Καμπούρης και Χρίστος Μαλιαράκης.
Εεπιδή νέοι όροι και έννοιες έχουν μπει πλέον στην καθημερινότητά μας, ας εξηγήσουμε με απλά λόγια τι ακριβώς υποστηρίζει η αναφορά που κατατέθηκε στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων για τα drones στη Μεσαιωνική Πόλη, για να γίνει αντιληπτό τι έπρεπε να κάνει ο Δήμος και δεν το έκανε.
Το βασικό ερώτημα είναι αν ο Δήμος Ρόδου, πριν προχωρήσει σε έναν τόσο εκτεταμένο μηχανισμό παρακολούθησης, ακολούθησε όλες τις διαδικασίες που προβλέπει ο νόμος για την προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Το έργο δεν αφορά μόνο την πτήση ορισμένων drones. Περιλαμβάνει κάμερες, θερμική απεικόνιση, ζωντανή μετάδοση εικόνας, αυτοματισμούς και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης. Μιλάμε, δηλαδή, για ένα σύστημα που μπορεί να παρακολουθεί έναν μεγάλο δημόσιο χώρο στον οποίο κινούνται καθημερινά χιλιάδες άνθρωποι.
Η Εκτίμηση Αντικτύπου
Όταν ένα δημόσιο σύστημα μπορεί να καταγράφει πρόσωπα, κινήσεις, οχήματα ή πινακίδες κυκλοφορίας, ο νόμος απαιτεί να προηγηθεί μια ειδική μελέτη, η λεγόμενη Εκτίμηση Αντικτύπου για την Προστασία Δεδομένων.
Τι είναι αυτή η Εκτίμηση Αντικτύπου; Είναι, πολύ απλά, ένας έλεγχος που πρέπει να γίνει πριν παρθούν οι τελικές αποφάσεις. Πρέπει να απαντά σε συγκεκριμένα ερωτήματα: Τι ακριβώς θα καταγράφουν οι κάμερες; Θα μπορούν να αναγνωρίζονται πρόσωπα ή πινακίδες; Ποιος θα βλέπει το υλικό; Για πόσο χρόνο θα αποθηκεύεται; Πώς θα διαγράφεται; Πώς θα ενημερώνεται ο πολίτης ότι βρίσκεται σε χώρο επιτήρησης; Τι μέτρα θα υπάρχουν ώστε το υλικό να μη διαρρεύσει ή να μη χρησιμοποιηθεί για άλλον σκοπό;
Η λογική του νόμου είναι ότι όλες αυτές οι απαντήσεις πρέπει να δίνονται στην αρχή, όταν ο σχεδιασμός μπορεί ακόμη να αλλάξει. Η Εκτίμηση Αντικτύπου μπορεί να οδηγήσει, για παράδειγμα, σε λιγότερες πτήσεις, σε μικρότερη περιοχή επιτήρησης, σε διαφορετικές κάμερες, σε μικρότερο χρόνο αποθήκευσης ή ακόμη και στο συμπέρασμα ότι πρέπει να επιλεγεί ένα λιγότερο παρεμβατικό μέτρο.
Η αναφορά υποστηρίζει ότι εδώ συνέβη το αντίστροφο: πρώτα εγκρίθηκαν η μελέτη και οι τεχνικές προδιαγραφές, δημοσιεύθηκε ο διαγωνισμός, αξιολογήθηκε η προσφορά, επιλέχθηκε προσωρινός και στη συνέχεια οριστικός ανάδοχος και, ενώ όλα αυτά είχαν ήδη προχωρήσει, η Εκτίμηση Αντικτύπου εξακολουθούσε να εμφανίζεται ως “σχέδιο”. Εκκρεμούσαν επιπλέον οι τελικές παρατηρήσεις του Υπευθύνου Προστασίας Δεδομένων (DPO) και αρκετά τεχνικά και οργανωτικά μέτρα χαρακτηρίζονταν ακόμη ως “σχεδιαζόμενα”.
Για να το πούμε με ένα απλό παράδειγμα. H Εκτίμηση Αντικτύπου δεν πρέπει να λειτουργεί σαν ένας τελικός έλεγχος που γίνεται αφού έχει ήδη κατασκευαστεί , ας πούμε χάριν παραστατικότητας, ένα κτίριο. Πρέπει να λειτουργεί σαν τη μελέτη ασφαλείας που γίνεται πριν χτιστεί, ώστε να μπορείς να αλλάξεις το σχέδιο αν ανακαλύψεις κάποιον σοβαρό κίνδυνο.
Αυτό είναι το βασικό επιχείρημα της αναφοράς που κατατέθηκε στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων. Όχι αν καταρτίστηκε τελικά κάποιο έγγραφο, απλώς και μόνο για να συμπληρώσει τυπικά έναν φάκελο, αλλά αν καταρτίστηκε εγκαίρως, όταν μπορούσε πραγματικά να επηρεάσει τις τεχνικές προδιαγραφές, την επιλογή του εξοπλισμού, τις διαδρομές των drones και τους όρους της σύμβασης.
Η νομική βάση – αναρμόδιοι οι Δήμοι
Υπάρχει και ένα δεύτερο σοβαρό ζήτημα: η νομική βάση. Ένας δημόσιος φορέας – εν προκειμένω ο Δήμος – δεν μπορεί να επεξεργάζεται προσωπικά δεδομένα απλώς λέγοντας ότι ενεργεί για το δημόσιο συμφέρον. Πρέπει να μπορεί να δείξει τη συγκεκριμένη διάταξη του νόμου που του δίνει αυτή την αρμοδιότητα και να εξηγήσει γιατί ο συγκεκριμένος τρόπος παρακολούθησης είναι νόμιμος.
Γι’ αυτό η αναφορά ζητά να εξεταστεί αν ο Δήμος διαθέτει πράγματι την ειδική νομοθετική εξουσιοδότηση για ένα τόσο εκτεταμένο σύστημα εναέριας επιτήρησης. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος πληρώνει ή ποιος διαχειρίζεται το έργο, αλλά ποιος έχει από τον νόμο το δικαίωμα να παρακολουθεί συστηματικά έναν δημόσιο χώρο με drones.
Με βάση τη νομοθεσία που ισχύει σήμερα, δεν προκύπτει ειδική και αυτοτελής εξουσιοδότηση των Δήμων να εγκαθιστούν και να λειτουργούν ένα τόσο εκτεταμένο σύστημα εναέριας επιτήρησης. Ο νόμος περιλαμβάνει τα drones στα συστήματα επιτήρησης, αλλά ως αρμόδιες αρχές κατονομάζει κυρίως την Ελληνική Αστυνομία, το Πυροσβεστικό και το Λιμενικό. Οι Δήμοι δεν περιλαμβάνονται σε αυτή την απαρίθμηση.
Επομένως, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν τα drones επιτρέπονται ως τεχνολογία. Είναι αν υπάρχει συγκεκριμένη διάταξη νόμου που να δίνει στον Δήμο Ρόδου την αρμοδιότητα να παρακολουθεί συστηματικά έναν δημόσιο χώρο με κάμερες, θερμική απεικόνιση και τεχνητή νοημοσύνη. Μέχρι στιγμής, τέτοια ειδική νομοθετική εξουσιοδότηση δεν προκύπτει από το γενικό πλαίσιο. Αυτό ακριβώς καλείται να εξετάσει και να κρίνει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων.
Η αναλογικότητα
Το τρίτο ζήτημα είναι η αναγκαιότητα και η αναλογικότητα. Ακόμη και αν υπάρχει νόμιμος σκοπός και αρμοδιότητα, πρέπει να αποδειχθεί ότι η συνεχής εναέρια επιτήρηση είναι πράγματι απαραίτητη και ότι δεν υπάρχει άλλο, εξίσου αποτελεσματικό αλλά λιγότερο παρεμβατικό μέτρο.
Με απλά λόγια, εάν τα περιστατικά παραβατικότητας είναι περιορισμένα ή εάν μπορούν να αντιμετωπιστούν με επίγειες περιπολίες, πρέπει να εξηγηθεί γιατί επιλέγεται ένα σύστημα που μπορεί να παρακολουθεί το σύνολο των ανθρώπων που κινούνται στη Μεσαιωνική Πόλη. Ο νόμος δεν επιτρέπει να παρακολουθούνται όλοι γενικά και διαρκώς, χωρίς να έχει προηγουμένως αποδειχθεί ότι αυτό είναι απολύτως αναγκαίο. Και από ότι έχει πει ο Βαγιανός μέσα στο Δημοτικό Συμβούλιο, οι παραβατικοί είναι 3 – 4 και γνωστοί! Αφού είναι 3 – 4 και γνωστοί, τι τα θέλετε τα drones;
Η ιδιωτική εταιρεία
Η αναφορά θέτει ακόμη ερωτήματα για τη σύμβαση με την ιδιωτική εταιρεία που θα λειτουργήσει το σύστημα. Ποιες ακριβώς εντολές θα έχει, ποιος θα ελέγχει το υλικό, ποιος θα έχει πρόσβαση, ποια μέτρα ασφαλείας θα εφαρμόζονται και τι θα γίνεται με τα δεδομένα όταν λήξει η σύμβαση. Ζητά επίσης να διευκρινιστεί πόσο θα διατηρούνται οι εικόνες και με ποιον τρόπο θα ενημερώνονται οι πολίτες για τα δικαιώματά τους.
Εν κατακλείδι, οι Τηλέμαχος Καμπούρης και Χρίστος Μαλιαράκης ζητούν από την Αρχή Προστασίας Δεδομένων να πάρει ολόκληρο τον διοικητικό και τεχνικό φάκελο, να εξετάσει τη διαδικασία και να αποφανθεί αν οι εγγυήσεις του νόμου εφαρμόστηκαν έγκαιρα, πλήρως και ουσιαστικά.
Και εφόσον η Αρχή διαπιστώσει ότι δεν τηρήθηκαν οι απαιτήσεις του Κανονισμού, ζητείται να χρησιμοποιήσει τις διορθωτικές της αρμοδιότητες, ακόμη και με προσωρινά μέτρα πριν αρχίσει να λειτουργεί το σύστημα.
Άρα, η υπόθεση μπορεί να συνοψιστεί σε μία φράση. Δεν ελέγχεται μόνο τι θα κάνουν τα drones όταν πετάξουν (επιχείρημα Βαγιανού). Ελέγχεται αν ολόκληρο το σύστημα σχεδιάστηκε εξαρχής με σεβασμό στα δικαιώματα των ανθρώπων που θα βρίσκονται κάτω από αυτά.
Ο παγκόσμιος προβληματισμός
Προφανώς δεν είναι φοβικοί όσοι εκφράζουν επιφυλάξεις και νομικές ενστάσεις για τη φαεινή ιδέα του Δήμου να προβεί σε μια απόφαση που δεν έχει προηγούμενο στα χρονικά – ουδείς διανοήθηκε να εγκαταστήσει σύστημα συνεχούς παρακολούθησης δημόσιου χώρου σε τόσο μεγάλη έκταση, εκτός των Αρχών που προβλέπεται από τον Νόμο όπως προαναφέρθηκε, αλλά και εκεί ακόμη υπό πολύ αυστηρές προϋποθέσεις. Είναι η συναίσθηση του διακυβεύματος που απουσιάζει παντελώς ως φαίνεται από τις ενέργειες της δημοτικής αρχής.
Ο παγκόσμιος προβληματισμός εστιάζει στην προστασία των προσωπικών δεδομένων όλο περισσότερο, όσο εξελίσσεται ραγδαία η τεχνολογία. Η παγκόσμιος αυτός προβληματισμός δεν αφορά μόνο το αν τα προσωπικά μας δεδομένα μπορούν να κλαπούν. Αφορά και το ποιος τα συλλέγει και πώς τα χρησιμοποιεί.
Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει τεράστιες δυνατότητες. Όμως η πρόοδος δεν μπορεί να σημαίνει ότι ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο της ιδιωτικής του ζωής. Το μεγάλο ζητούμενο της εποχής μας είναι να αξιοποιήσουμε την τεχνολογία χωρίς να μετατρέψουμε την προσωπικότητα και την καθημερινότητά μας σε ένα προϊόν που διακινείται χωρίς τη γνώση και τη συναίνεσή μας.
Ψιλά γράμματα αυτά για τον Σωτήρη και τον Αλέξη…
