Η εποχή όπου οι ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών στηρίζονταν κυρίως σε επιδοτήσεις και επιχορηγήσεις φαίνεται να αλλάζει σταδιακά. Στη θέση των κλασικών προγραμμάτων τύπου «Εξοικονομώ», η αγορά προετοιμάζεται πλέον για ένα νέο μοντέλο «big financing», με μεγαλύτερη συμμετοχή τραπεζών, ιδιωτικών κεφαλαίων, ESCOs και χρηματοδοτήσεων που θα αποπληρώνονται ακόμη και μέσω των λογαριασμών ενέργειας.
Ωστόσο, όσο προχωρά η συζήτηση για τα νέα μοντέλα on-bill finance (αποπληρωμή μέσω λογαριασμών παρόχων), τόσο εντείνεται και ο προβληματισμός για το ποιος θα αναλαμβάνει τελικά τον πιστωτικό κίνδυνο, ειδικά όταν πρόκειται για ενεργειακά ευάλωτα νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις. Τραπεζικά στελέχη, φορείς της αγοράς και εκπρόσωποι του ΥΠΕΝ αναγνωρίζουν ότι η μετάβαση σε πιο «αγοραία» χρηματοδοτικά εργαλεία αποτελεί σχεδόν μονόδρομο, την ίδια στιγμή όμως προειδοποιούν ότι χωρίς επαρκείς εγγυήσεις υπάρχει κίνδυνος δημιουργίας νέας γενιάς «πράσινων» κόκκινων δανείων.
Αυτό ήταν ένα από τα βασικά συμπεράσματα που αναδείχθηκαν στην τρίτη εθνική συνάντηση του έργου SMAFIN Expanded την Πέμπτη, που αφορά στην υποστήριξη της εφαρμογής της έξυπνης χρηματοδότησης για την ενεργειακή αποδοτικότητα.
Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρέθηκαν οι προκλήσεις και οι νέες δυναμικές λύσεις χρηματοδότησης έργων ενεργειακής απόδοσης για ευάλωτα νοικοκυριά, μικρομεσαίες επιχειρήσεις αλλά και συνολικά για την αγορά ενεργειακών ανακαινίσεων, με φόντο τόσο την εμπειρία των προγραμμάτων τύπου «Εξοικονομώ» όσο και την μετάβαση σε νέα εργαλεία χρηματοδότησης τα επόμενα χρόνια.
Ο φόβος για «νέα κόκκινα δάνεια»
Ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα που αναδείχθηκαν στη συζήτηση αφορά το νέο μοντέλο χρηματοδότησης μέσω λογαριασμών ενέργειας, το λεγόμενο on-bill financing ή on-bill repayment, το οποίο εξετάζεται όλο και πιο έντονα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Το μοντέλο αυτό προβλέπει ότι ο πολίτης ή η επιχείρηση θα μπορεί να προχωρά σε ενεργειακή αναβάθμιση και η αποπληρωμή του έργου να γίνεται σταδιακά μέσω του λογαριασμού ρεύματος ή ενέργειας, αξιοποιώντας θεωρητικά τη μείωση της κατανάλωσης και του ενεργειακού κόστους.
Όπως είναι γνωστό, το νέο μοντέλο on-bill finance που εξετάζεται για τα επόμενα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι καταργείται ο δανεισμός, αλλά ότι αλλάζει ο τρόπος χρηματοδότησης και αποπληρωμής των έργων. Στην πράξη, πίσω από τα σχήματα αποπληρωμής μέσω λογαριασμών ενέργειας εξακολουθεί συνήθως να υπάρχει κάποια μορφή χρηματοδότησης από τράπεζες, funds, ESCOs ή ευρωπαϊκά εργαλεία, με τη διαφορά ότι η δόση του έργου ενσωματώνεται στον λογαριασμό ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτό ακριβώς είναι και το σημείο που δημιουργεί τον μεγαλύτερο προβληματισμό για τον επιμερισμό του ρίσκου, καθώς παραμένει ανοικτό ποιος θα αναλαμβάνει τελικά την ευθύνη σε περίπτωση αδυναμίας πληρωμής, ποιος θα κάνει την πιστοληπτική αξιολόγηση των νοικοκυριών και ποιος θα καλύπτει πιθανές επισφάλειες, ειδικά στις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Εδώ ακριβώς ξεκινά και ένας μεγάλος προβληματισμός για τον ρόλο των τραπεζών, ειδικά όταν πρόκειται για ενεργειακά ευάλωτα νοικοκυριά.
Το βασικό ερώτημα είναι ποιος θα αναλαμβάνει τελικά τον πιστωτικό κίνδυνο σε περίπτωση αδυναμίας αποπληρωμής. Δηλαδή ποιος θα αξιολογεί αν ένα νοικοκυριό είναι «bankable», ποιος θα εγγυάται το ρίσκο, ποιος θα απορροφά πιθανές επισφάλειες και τι θα συμβαίνει εάν δημιουργηθούν νέες ληξιπρόθεσμες οφειλές.
Παναγιώτης Χαμπεσής: Το «big financing» και οι προκλήσεις για τις τράπεζες
Η χρηματοδότηση των προγραμμάτων ενεργειακής αποδοτικότητας αλλάζει φιλοσοφία και δημιουργεί ζητήματα που εάν δεν τεθούν εξαρχής στο σωστό πλαίσιο μπορεί να οδηγήσουν σε μια νέα γενιά «κόκκινων» δανείων για τις τράπεζες αλλά και αδυναμία υλοποίησης των παρεμβάσεων από ευάλωτα νοικοκυριά. Ο κ. Παναγιώτης Χαμπεσής, Επικεφαλής Τομέα Αναπτυξιακών Προγραμμάτων και Μονάδας ESG της Ελληνικής Ένωσης Τραπεζών (ΕΕΤ), έκανε μια συνολική αποτίμηση των προγραμμάτων ενεργειακής αναβάθμισης που έχουν τρέξει μέχρι σήμερα αλλά αναφέρθηκε και στις προκλήσεις της επόμενης φάσης.
Όπως επεσήμανε, η αγορά φαίνεται να μεταβαίνει σταδιακά από το μοντέλο των επιδοτήσεων και των επιχορηγήσεων σε ένα μοντέλο «big financing», δηλαδή μεγαλύτερης συμμετοχής τραπεζικών κεφαλαίων, χρηματοδοτικών εργαλείων και ιδιωτικής χρηματοδότησης, χωρίς τις υψηλές άμεσες κρατικές ενισχύσεις που χαρακτήριζαν τα προηγούμενα προγράμματα. Ο κ. Χαμπεσής, υπογράμμισε ότι στο νέο μοντέλο που τείνει να υιοθετηθεί, ο ρόλος της πιστοληπτικής αξιολόγησης δεν μπορεί να υποκατασταθεί, ειδικά σε ένα μοντέλο όπου μειώνονται οι επιδοτήσεις και αυξάνεται η συμμετοχή ιδιωτικής χρηματοδότησης.
Παράλληλα, επισημάνθηκε ότι οι ίδιες οι τράπεζες λειτουργούν πλέον υπό αυστηρό πλαίσιο εποπτείας και υποχρεώσεων ESG, με αυξημένες απαιτήσεις reporting για την ποιότητα των χαρτοφυλακίων τους, τους κινδύνους βιωσιμότητας και τις πράσινες χρηματοδοτήσεις.
Αυτό σημαίνει ότι μια ανεξέλεγκτη διεύρυνση τέτοιων χρηματοδοτήσεων χωρίς επαρκείς εγγυήσεις θα μπορούσε να δημιουργήσει νέα γενιά «κόκκινων» πράσινων δανείων, ειδικά σε κοινωνικά και οικονομικά πιο ευάλωτες ομάδες.
Για τον λόγο αυτό, βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις μεταξύ τραπεζών, Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας και συναρμόδιων φορέων και υπουργείων για το πώς θα διαμορφωθεί το νέο μοντέλο, ποιος θα έχει τον ρόλο της εγγύησης, ποια εργαλεία θα χρησιμοποιηθούν και εάν θα απαιτηθούν μηχανισμοί κρατικών εγγυήσεων ή ειδικά σχήματα επιμερισμού του ρίσκου.
Όπως σημειώθηκε στη συζήτηση, οι τράπεζες ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τη χρηματοδότηση έργων ενεργειακής αναβάθμισης, καθώς πρόκειται για χρηματοδοτήσεις με ισχυρό «πράσινο» αποτύπωμα, κάτι που μπορεί να συνδεθεί και με χαμηλότερο κόστος δανεισμού.
Στο πλαίσιο αυτό έγινε αναφορά και στις νέες ευρωπαϊκές κατευθύνσεις που ενισχύουν τη σημασία των πράσινων χαρτοφυλακίων για το τραπεζικό σύστημα. Όπως είναι γνωστό, από την 1η Ιουνίου 2026 ενεργοποιείται νέο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας που συνδέεται με την αξιολόγηση ενεχύρων και τη ρευστότητα των τραπεζών, δίνοντας αυξημένη βαρύτητα σε κριτήρια βιωσιμότητας και «green factors». Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι όσο πιο ισχυρό είναι το πράσινο αποτύπωμα ενός χαρτοφυλακίου χρηματοδοτήσεων, τόσο πιο θετικά μπορεί να αξιολογείται στο νέο ευρωπαϊκό περιβάλλον χρηματοδότησης.
Βίκυ Σίτα: Τα χρηματοδοτικά εργαλεία και οι πρώτες αλλαγές
Για τις παρεμβάσεις ενεργειακής αποδοτικότητας έχουν ενεργοποιηθεί – και αναμένεται να ενεργοποιηθούν – χρηματοδοτικά εργαλεία με διαφορετική αποτελεσματικότητα και εύρος παρέμβασης.
Η προϊσταμένη Γενικής Διεύθυνσης Ενέργειας του ΥΠΕΝ, κ. Βίκυ Σίτα, στάθηκε στον ρόλο του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου, που δεν αφορά μόνο παρεμβάσεις σε κτίρια αλλά και δράσεις για μεταφορές και επιχειρήσεις. Όπως ανέλυσε, πρόκειται για σημαντικούς ευρωπαϊκούς πόρους που αναμένεται να διοχετευθούν τα επόμενα χρόνια στην ενεργειακή μετάβαση και στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας, ενώ παράλληλα ξεκινά ήδη η συζήτηση για το νέο ΕΣΠΑ 2028-2034, για το οποίο αυτή την περίοδο καθορίζονται οι άξονες προτεραιότητας.
Σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν, οι πηγές χρηματοδότησης ενοποιούνται σταδιακά, ενώ εξετάζονται νέα εργαλεία στήριξης ενεργειακά φτωχών νοικοκυριών και μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Η κ. Σίτα αναφέρθηκε και στο on-bill finance, δηλαδή η αποπληρωμή έργων ενεργειακής αναβάθμισης μέσω των λογαριασμών ενέργειας. Όπως επισημάνθηκε, η συγκεκριμένη δυνατότητα εφαρμόζεται ήδη και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και έχει ήδη ενσωματωθεί ως προαιρετική πρόβλεψη στον Κώδικα Προμήθειας Ηλεκτρικής Ενέργειας, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά ανοικτά ζητήματα που πρέπει να διευθετηθούν. Μεταξύ αυτών είναι και ο τρόπος συνεργασίας προμηθευτών ενέργειας και τραπεζών, η διαχείριση του πιστωτικού κινδύνου, οι εγγυήσεις αλλά και η αξιολόγηση των ευάλωτων νοικοκυριών που θα μπορούν να συμμετέχουν σε τέτοια σχήματα.
Βασίλης Κίλιας: Ο ρόλος των ESCOs και τα «πακέτα» έργων
Ο κ. Βασίλης Κίλιας, Διευθυντής Ενεργειακής Πολιτικής του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΚΑΠΕ), εστίασε στις δυνατότητες ανάπτυξης χρηματοδοτικών εργαλείων με όχημα τις εταιρείες ενεργειακών υπηρεσιών ESCOs και στα μοντέλα εγγυοδοσίας που θα μπορούσαν να στηρίξουν την ανάπτυξη της αγοράς ενεργειακών αναβαθμίσεων.
Όπως υπογράμμισε, απαιτείται η αναζήτηση καλών πρακτικών και η αξιοποίηση της ευρωπαϊκής εμπειρίας γύρω από τα μοντέλα λειτουργίας των ESCOs, ώστε να μπορέσουν να επιταχυνθούν έργα ενεργειακής αποδοτικότητας με μεγαλύτερη συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στα προγράμματα clustering έργων, δηλαδή στη δυνατότητα συγκέντρωσης πολλών έργων σε τυποποιημένα χαρτοφυλάκια που θα μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν ευκολότερα από τον ιδιωτικό τομέα. Όπως σημείωσε, τέτοια σχήματα μπορούν να αφορούν μαζικά έργα σε δήμους, στον δημόσιο τομέα αλλά και σε ευρύτερες παρεμβάσεις ενεργειακής αναβάθμισης, δημιουργώντας μεγαλύτερες «δεξαμενές» έργων που καθίστανται πιο ελκυστικές για χρηματοδότηση. Σύμφωνα με τον ίδιο, μια μορφή clustering μπορούν να αποτελέσουν και τα συλλογικά σχήματα, όπως οι ενεργειακές κοινότητες.
Τέλος, υπογράμμισε ότι απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στην υιοθέτηση ευρωπαϊκών μοντέλων χρηματοδότησης, ώστε αυτά να είναι περισσότερο tailor – made στις ανάγκες της χώρας μας, καθώς κάθε αγορά και κάθε ενεργειακό σύστημα ενός κράτους αναπτύσσεται με διαφορετικές ταχύτητες και διαφορετικά χαρακτηριστικά.
