Σπουδαία ημέρα η σημερινή για τους Έλληνες, αφού είναι η Εθνική Επέτειος της 28ης Οκτωβρίου, ωστόσο λίγοι είναι εκείνη που γνωρίζουν γιατί γιορτάζουμε την έναρξη του πολέμου και όχι την απελευθέρωση. Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 οι σειρήνες ξύπνησαν την Αθήνα και σηματοδότησαν την είσοδο της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
28η Οκτωβρίου: Το ηρωϊκό “ΟΧΙ”
Ο τότε πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς στην οικία του στην Κηφισιά απάντησε στον Ιταλό πρέσβη Εμανουέλε Γκράτσι με τη φράση «Alors, c’est la guerre» («Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο»). Η άρνησή του, αν και δεν περιείχε τη λέξη «Όχι», μέσα σε λίγες ώρες έγινε το πιο εμβληματικό σύνθημα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ο Γκράτσι περιέγραψε τη σκηνή στα απομνημονεύματά του: «Μου απήντησε “Όχι!”. Έφυγα υποκλινόμενος με τον βαθύτερο σεβασμό προ του γέροντος αυτού, που προτίμησε τη θυσία αντί της υποδουλώσεως».
Στις 5:30 το πρωί, πριν καν λήξει η διορία, οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλλαν στην Ήπειρο. Ο ελληνικός στρατός ανταποκρίθηκε ακαριαία, με πρώτο νεκρό τον Βασίλειο Τσιαβαλιάρη, και η χώρα ολόκληρη μετατράπηκε σε πεδίο αντίστασης. Από τον Πειραιά μέχρι τα βουνά της Πίνδου, οι Έλληνες πολέμησαν με αυταπάρνηση, κάνοντας πράξη το ανακοινωθέν του Γενικού Στρατηγείου: «Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους».
Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι απλώς η ημέρα που ξεκίνησε ο πόλεμος για την Ελλάδα· είναι η ημέρα που ο λαός της διάλεξε να σταθεί όρθιος. Από την πρώτη στιγμή, η κοινωνία αντέδρασε με ενθουσιασμό και ομοψυχία. Στρατιώτες, φοιτητές, εργάτες, γυναίκες στα μετόπισθεν, όλοι έτρεξαν να συνδράμουν, μετατρέποντας την απειλή σε πανεθνικό ξεσηκωμό
28η Οκτωβρίου: Γιατί γιορτάζουμε την έναρξη του πολέμου και όχι την απελευθέρωση;
Γιατί όμως γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου και όχι την 12η Οκτωβρίου 1944, όταν οι Ναζί εγκατέλειψαν την Αθήνα; Η 12η Οκτωβρίου του 1944, αν και σηματοδότησε την απελευθέρωση της πρωτεύουσας, δεν σήμαινε το ίδιο για ολόκληρη τη χώρα. Η Κρήτη παρέμεινε υπό γερμανική κατοχή μέχρι τον Μάιο του 1945, ενώ η Ελλάδα μπήκε σχεδόν αμέσως σε μια νέα, σκοτεινή περίοδο: τον Εμφύλιο Πόλεμο.
Επιπλέον, η καθιέρωση της 12ης Οκτωβρίου ως εθνικής επετείου θα σήμαινε ότι το ελληνικό κράτος θα έπρεπε να τιμήσει τους μαχητές του ΕΛΑΣ, αυτούς που ουσιαστικά απελευθέρωσαν την πρωτεύουσα – κάτι που, σε μια διχασμένη Ελλάδα των δεκαετιών που ακολούθησαν, θεωρήθηκε αδύνατο. Δεν είναι τυχαίο ότι η Εθνική Αντίσταση αναγνωρίστηκε επίσημα μόλις το 1981, σαράντα χρόνια αργότερα.
Για πολλούς, η πιο ουσιαστική απάντηση έχει ήδη δοθεί από τον Μανώλη Γλέζο: «Στην Ελλάδα γιορτάζουμε την έναρξη του αγώνα του 1821 και την έναρξη του πολέμου του 1940· όχι τα επινίκια. Αυτό σημαίνει ότι οι Έλληνες τιμούν την απόφαση να αντισταθούν περισσότερο από την ίδια τη νίκη. Γιατί οι Έλληνες είναι λαός που αντιστέκεται και ανατρέπει αυτούς που τον καταπιέζουν». Η 28η Οκτωβρίου 1940 ήταν μία από τις ελάχιστες φορές στη σύγχρονη ελληνική Ιστορία που οι Έλληνες ενώθηκαν πέρα από ιδεολογίες και διχασμούς απέναντι σε έναν κοινό εχθρό – και γι’ αυτό παραμένει ημέρα ενότητας, θάρρους και περηφάνιας. Όπως έγραψε ο Γιώργος Σεφέρης λίγα χρόνια μετά: «Όπου και να ταξιδέψω, η Ελλάδα με πληγώνει. Μα είναι κι η περηφάνια της που δε σβήνει ποτέ».