Τα όρια της πράσινης μετάβασης στην Ελλάδα επαναχαράσσει το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), που ετέθη χθες σε δημόσια διαβούλευση από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) έως τις 24 Ιουνίου.
Η πρόταση σηματοδοτεί μια αξιοσημείωτη μετατόπιση σε σχέση με τη φιλοσοφία του ισχύοντος πλαισίου, καθώς επιχειρεί να εισαγάγει αυστηρότερα φίλτρα προστασίας για ευαίσθητες περιοχές, γεγονός που αναμένεται να αναζωπυρώσει τη συζήτηση για το πού τελειώνει η ανάγκη επιτάχυνσης των επενδύσεων στην καθαρή ενέργεια και πού αρχίζει η υποχρέωση προστασίας του φυσικού τοπίου και της βιοποικιλότητας.
Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με τη φιλοσοφία του υπό διαβούλευση πλαισίου, οι νέοι περιορισμοί δεν θα αφορούν υφιστάμενα ή ώριμα έργα που βρίσκονται ήδη σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης, επιχειρώντας έτσι να αποφευχθεί αιφνιδιασμός της αγοράς και νομικές εμπλοκές.
Τα 15 νησιά όπου μένει ανοιχτή η πόρτα για αιολικά
Το νέο πλαίσιο χαράσσει τέσσερις σαφείς “κόκκινες” γραμμές για την ανάπτυξη αιολικών εγκαταστάσεων, με την πρώτη να αφορά τον νησιωτικό χώρο. Στην πράξη, μπαίνει «φρένο» σε νέα αιολικά πάρκα στα μικρά νησιά της χώρας, κάτω των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων (τ.χλμ. ), περιορίζοντας τον διαθέσιμο… χάρτη επενδύσεων και αφήνοντας ανοιχτό πεδίο ανάπτυξης σε δεκαπέντε μεγάλα νησιά.
Αυτό σημαίνει ότι νέες ανεμογεννήτριες θα μπορούν να εγκατασταθούν μόνο στην Άνδρο, τη Ζάκυνθο, τη Θάσο, την Κάρπαθο, την Κέρκυρα, την Κεφαλονιά, τη Λέσβο, τη Λευκάδα, τη Λήμνο, τη Νάξο, τη Ρόδο, τη Σάμο, τη Χίο, την Κρήτη και την Εύβοια.
Το στενό παράθυρο εξαιρέσεων στα μικρά νησιά
Για τα νησιά με έκταση μικρότερη των 300 τ.χλμ., το πλαίσιο αφήνει ένα στενό «παράθυρο» εξαιρέσεων. Αιολικά έργα θα επιτρέπονται μόνο όταν εξυπηρετούν αποκλειστικά δημόσιες υποδομές —όπως μονάδες αφαλάτωσης— ή όταν κρίνονται απολύτως αναγκαία για την ασφάλεια του ηλεκτρικού συστήματος, ανεξαρτήτως ιδιοκτησιακού καθεστώτος.
Την ίδια στιγμή, τίθεται και σαφές όριο χωρικής επιβάρυνσης. Στις Περιοχές Καταλληλότητας του νησιωτικού χώρου, η ανάπτυξη αιολικών εγκαταστάσεων θα πρέπει να συμμορφώνεται με το μέγιστο επιτρεπόμενο ποσοστό κάλυψης εδάφους, τη λεγόμενη φέρουσα ικανότητα, η οποία δεν θα μπορεί να υπερβαίνει το 4% της έκτασης κάθε δημοτικής ενότητας.
Εκτός χάρτη οι κορυφογραμμές
Ένας ακόμη περιορισμός αφορά στο υψόμετρο καθώς το νέο πλαίσιο αποκλείει την εγκατάσταση ανεμογεννητριών σε περιοχές άνω των 1.200 μέτρων. Πρόκειται για μια πρόβλεψη που πρακτικά απομακρύνει την ανάπτυξη αιολικών από ορεινούς όγκους και κορυφογραμμές, περιορίζοντας το αποτύπωμα των έργων σε περιοχές που συχνά προκαλούσαν έντονες περιβαλλοντικές και κοινωνικές αντιδράσεις.
Νέο φίλτρο καταλληλότητας
Ταυτόχρονα, εισάγεται ένα πιο αυστηρό «φίλτρο» καταλληλότητας για τη χωροθέτηση αιολικών. Ως Περιοχές Καταλληλότητας — σε αυτές εντάσσονται και οι λεγόμενες περιοχές επιτάχυνσης με πιο ευέλικτους αδειοδοτικούς όρους— ορίζονται οι δημοτικές ενότητες που διαθέτουν σημαντικό αιολικό δυναμικό, άνω των 4 μέτρων ανά δευτερόλεπτο κατά μέσο όρο στο σύνολο της έκτασής τους.
Μόνο εντός αυτών των περιοχών θα επιτρέπεται η ανάπτυξη αιολικών εγκαταστάσεων και υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται τα χωροταξικά και περιβαλλοντικά κριτήρια, ρύθμιση που, σύμφωνα με εκτιμήσεις, αφήνει εκτός σχεδόν τη μισή επικράτεια της χώρας. Ωστόσο, σύμφωνα με το σκεπτικό της ομάδας του υφυπουργού Ενέργειας, κ. Νίκου Τσάφου, πολλές από αυτές τις περιοχές δεν συγκέντρωναν έτσι κι αλλιώς ουσιαστικό επενδυτικό ενδιαφέρον.
Διευρύνεται η «ομπρέλα» Natura
Η «ομπρέλα» περιορισμών επεκτείνεται και στις προστατευόμενες περιοχές. Η απαγόρευση για νέα αιολικά δεν περιορίζεται πλέον μόνο στους πυρήνες των περιοχών Natura, των εθνικών δρυμών ή των κηρυγμένων μνημείων της φύσης, αλλά αγγίζει και τις Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) του δικτύου Natura, διευρύνοντας το πεδίο προστασίας για ευαίσθητα οικοσυστήματα και μεταναστευτικά περάσματα της ορνιθοπανίδας.
Παρ’ όλα αυτά, αφήνεται μια περιορισμένη δίοδος. Ανεμογεννήτριες θα μπορούν να χωροθετούνται σε ΖΕΠ εφόσον αυτό επιτρέπεται σωρευτικά από την εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και το αιολικό δυναμικό της περιοχής υπερβαίνει τα 7,5 m/sec, βάσει του αιολικού χάρτη της Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ). Άλλωστε, όπως τόνισε χθες ο κ. Τσάφος, μιλώντας σε δημοσιογράφους, στις ΖΕΠ «ένα στα τρία έργα» απορριπτόταν ήδη στη διαδικασία της περιβαλλοντικής αδειοδότησης.
Ειδική μελέτη ακόμη και εκτός Natura
Μία ακόμη πρόβλεψη του νέου πλαισίου αφορά την προστασία της ορνιθοπανίδας ακόμη και πέρα από τα όρια των θεσμοθετημένων προστατευόμενων περιοχών. Έτσι, ακόμη και όταν η χωροθέτηση αιολικών εγκαταστάσεων γίνεται εκτός του εθνικού συστήματος προστατευόμενων περιοχών, εφόσον στην περιοχή εντοπίζεται Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά (ΣΠΠ), ο φάκελος της περιβαλλοντικής αδειοδότησης θα πρέπει να συνοδεύεται από εξειδικευμένη μελέτη, αντίστοιχη με τα πρότυπα της Ειδικής Οικολογικής Αξιολόγησης, με επίκεντρο τις επιπτώσεις στην ορνιθοπανίδα.
«Ταβάνι» στη συγκέντρωση ανεμογεννητριών
Παράλληλα, το νέο χωροταξικό επιχειρεί να βάλει «ταβάνι» στη συγκέντρωση αιολικών εγκαταστάσεων, εισάγοντας ανώτατα όρια κάλυψης εδάφους που διαφοροποιούνται ανάλογα με τον χαρακτήρα κάθε περιοχής στον υφιστάμενο χωροταξικό σχεδιασμό.
Ειδικότερα, το ποσοστό κάλυψης από αιολικά έργα δεν θα μπορεί να υπερβαίνει το 8% στις περιοχές Αιολικής Προτεραιότητας, το 5% στις περιοχές Αιολικής Καταλληλότητας και το 4% σε ευαίσθητες δημοτικές ενότητες, όπως η Μονεμβασιά, η Αράχωβα, το Καρπενήσι και η Κάρυστος.
Τα όρια αυτά θα μπορούν να αναπροσαρμόζονται, υπό την προϋπόθεση της σύμφωνης γνώμης των τοπικών δήμων, μέσω του Περιφερειακού Χωροταξικού Σχεδιασμού ή των πολεοδομικών σχεδίων. Στόχος των παρεμβάσεων είναι να περιοριστεί η υπερσυγκέντρωση ανεμογεννητριών και να επιτευχθεί μια πιο ισορροπημένη γεωγραφική κατανομή, με βάση τις αντοχές και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής.
Στον αντίποδα, το νέο πλαίσιο κλείνει οριστικά την πόρτα σε νέες ανεμογεννήτριες στις μητροπολιτικές περιοχές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.
Αιολικά στη θάλασσα με όρους και ζώνες αποκλεισμού
Στον θαλάσσιο χώρο το νέο πλαίσιο επιτρέπει την ανάπτυξη υπεράκτιων αιολικών έργων σε όλες τις περιοχές που διαθέτουν αιολικό δυναμικό, υπό την προϋπόθεση ότι δεν εμπίπτουν σε θεσμοθετημένες ζώνες αποκλεισμού ή ειδικά καθεστώτα απαγόρευσης.
Ως τέτοιες ζώνες ορίζονται, μεταξύ άλλων, τα θαλάσσια και υποθαλάσσια πάρκα, περιοχές με ενάλιες αρχαιότητες ή προστατευμένα ναυάγια, περιοχές υδατοκαλλιεργειών (με εξαίρεση τις Περιοχές Οργανωμένης Ανάπτυξης Υδατοκαλλιεργειών -ΠΟΑΥ), στενοί κλειστοί κόλποι, γραμμές ναυσιπλοΐας, καταδυτικά πάρκα, ζώνες αγκυροβολίας, καθώς και στρατιωτικές ή εθνικής ασφάλειας περιοχές. Επιπλέον, αποκλείονται περιοχές όπου διέρχονται κρίσιμες υποθαλάσσιες υποδομές, όπως καλώδια ενέργειας και τηλεπικοινωνιών. Τέλος, τίθεται ως βασική προϋπόθεση η εξασφάλιση της διασύνδεσης των έργων με το ηλεκτρικό σύστημα της χώρας ή τα δίκτυα των μη διασυνδεδεμένων νησιών.
«Φρένο» σε φωτοβολταϊκά εντός Natura και δασικών εκτάσεων
Ακόμη πιο περιοριστική εμφανίζεται η νέα προσέγγιση για τα φωτοβολταϊκά, με το υπό διαμόρφωση πλαίσιο να τα κρατά εκτός τόσο των προστατευόμενων περιοχών Natura όσο και των δασικών εκτάσεων. Ειδικότερα, τα ηλιακά πάρκα αποκλείονται οριζόντια από το σύνολο των ζωνών Natura, συμπεριλαμβανομένων των Υγροτόπων Διεθνούς Σημασίας Ραμσάρ, με μοναδική εξαίρεση τις τεχνητές λίμνες.
Παράλληλα, πέρα από τα δάση —όπου η εγκατάσταση απαγορεύεται ήδη— εισάγεται πλέον σαφής περιορισμός και για τις δασικές εκτάσεις, περιορίζοντας περαιτέρω τις διαθέσιμες επιλογές χωροθέτησης.
Πλαφόν 1,5% ανά Περιφερειακή Ενότητα
Την ίδια στιγμή, το νέο πλαίσιο επιχειρεί να ελέγξει και τη γεωγραφική «πυκνότητα» ανάπτυξης φωτοβολταϊκών έργων. Η εδαφική κάλυψη από νέες εγκαταστάσεις ανά Περιφερειακή Ενότητα δεν θα μπορεί να υπερβαίνει το 1,5% της συνολικής έκτασης, ενώ στο ποσοστό αυτό θα συνυπολογίζονται ακόμη και έργα που βρίσκονται σε αρχικό αδειοδοτικό στάδιο, δηλαδή διαθέτουν Βεβαιώσεις Παραγωγού ή Ειδικών Έργων. Στον νησιωτικό χώρο —με εξαίρεση την Κρήτη και την Εύβοια, το πλαίσιο δίνει σαφή προτεραιότητα σε μικρές εγκαταστάσεις, επιχειρώντας να περιορίσει τη μεγάλη κλίμακα ανάπτυξης.
Όρια στην οπτική όχληση
Ιδιαίτερη μέριμνα προβλέπεται και για την οπτική επιβάρυνση του τοπίου από τα μεγάλα φωτοβολταϊκά έργα. Εγκαταστάσεις άνω των 100 MW προτείνεται να τοποθετούνται σε απόσταση από κατοικίες και οικισμούς, αποφεύγοντας να κυριαρχούν οπτικά στο περιβάλλον. Όταν αναπτύσσονται σε απόσταση έως 1,5 χιλιομέτρου από οικισμό, δεν θα μπορούν να καταλαμβάνουν περισσότερο από το μισό οπτικό πεδίο ενός παρατηρητή, ενώ σε μεγαλύτερες αποστάσεις το όριο γίνεται αυστηρότερο, περιορίζοντας την οπτική κάλυψη περίπου στο ένα τρίτο του ορίζοντα.
Μπαταρίες με χωροταξικούς κανόνες
Η χωροθέτηση έργων αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας με μπαταρίες, θα γίνεται με συγκεκριμένα περιβαλλοντικά και πολεοδομικά κριτήρια. Όταν οι μονάδες αποθήκευσης συνδυάζονται με έργα ΑΠΕ, θα ισχύουν οι κανόνες χωροθέτησης των αντίστοιχων έργων και οι αυστηρότεροι περιβαλλοντικοί όροι. Προτεραιότητα δίνεται στην εγκατάστασή τους σε οργανωμένες ζώνες παραγωγικών δραστηριοτήτων και χονδρεμπορίου, ενώ πρέπει να τηρούνται ελάχιστες αποστάσεις από γειτονικές χρήσεις γης και υποδομές.
Επιτρέπεται η εγκατάστασή τους σε προστατευόμενες περιοχές, δάση ή γεωργική γη υψηλής παραγωγικότητας μόνο υπό προϋποθέσεις και σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο. Στις περιοχές Natura, οι περιβαλλοντικές μελέτες θα λαμβάνουν υπόψη και σημαντικές περιοχές για την προστασία των πτηνών.
Μεταβατική ασπίδα για τα ώριμα έργα
Το προτεινόμενο χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ δεν ανατρέπει τον σχεδιασμό έργων που έχουν ήδη προχωρήσει αδειοδοτικά ούτε επηρεάζει εγκαταστάσεις που βρίσκονται σε λειτουργία. Οι μονάδες ΑΠΕ που λειτουργούν σήμερα διατηρούνται ανεξαρτήτως των νέων κατευθύνσεων χωροθέτησης, έως τη λήξη ή την ανανέωση της άδειας λειτουργίας τους.
Έργα που έχουν ήδη εξασφαλίσει όρους σύνδεσης με το ηλεκτρικό δίκτυο ή διαθέτουν Απόφαση Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ) θα συνεχίσουν να προχωρούν με βάση το υφιστάμενο καθεστώς, χωρίς να επηρεάζονται από τους νέους κανόνες.
Όπως προβλέπει το σχέδιο που έχει τεθεί σε δημόσια διαβούλευση, το ίδιο θα ισχύσει και για φακέλους Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) που είχαν υποβληθεί στις αρμόδιες υπηρεσίες και έλαβαν έγκριση τυπικής πληρότητας έως χθες (20 Μαΐου 2026). Αυτοί θα συνεχίσουν να αξιολογούνται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις για την έκδοση ή μη ΑΕΠΟ.
Ποια έργα περνούν στο νέο καθεστώς
Στην πράξη, εκτός «μεταβατικής προστασίας» μένουν κυρίως τα έργα που έχουν εξασφαλίσει μόνο Βεβαίωση Παραγωγού από τη Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων, τα οποία θα πρέπει να προσαρμοστούν στις νέες χωροταξικές απαιτήσεις.
Με άλλα λόγια, από το σημερινό pipeline έργων ΑΠΕ συνολικής ισχύος περίπου 110 GW, σχεδόν τα 78 GW θα συνεχίσουν υπό το σημερινό πλαίσιο (περίπου 18 GW αφορούν έργα σε λειτουργία, 15 GW διαθέτουν εγκεκριμένους όρους σύνδεσης και άλλα 45 GW έχουν εξασφαλίσει ΑΕΠΟ).
Αντίθετα, περίπου 32 GW έργων θα υπαχθούν στους κανόνες του νέου σχεδιασμού, εκ των οποίων περίπου τα 20 GW είναι φωτοβολταϊκά και τα υπόλοιπα αιολικά έργα.